A-TARİHİ VE COĞRAFİ YAPISI

      Ağrı'ya M.Ö. 14. yüzyılda Hurri - Mittani ,Hitit (Eti) İmparatorluğu yıkıldıktan sonra Van'ı merkez edinen Urartular, Kafkas dağları üzerinden Anadolu'ya gelen Kimmerler, geçici de olsa Ağrı topraklarında etkili olmuşlardır. M.Ö. 680 yılında Saka Türkleri bölgeye yerleşti. Medya kralı Keyaksar Urartular'ı yenip devleti ortadan kaldırınca, Ağrı, İranlılara geçti. Ağrı ve dolayları Bizanslılara kaldı. Uzun süre İran ile Bizanslılar arasında birkaç defa el değiştirdi. M.S. 625 tarihinde Hazar Türkleri taralından zapt edildi. Emeviler tarafından fethedildi, sonradan Abbasîlere intikal etti (750). 1054 yılında Selçuklulara geçti...

     Karaköse olan îl'in merkezidir. Eleşkirt-Karaköse ovasının merkezî bir yerinde, suların ve yolların kavşağı olan bir alanda kurulmuştur. Denizden yüksekliği 1632 m.'dir. Şehrin güneyinde Murat nehri, doğusunda Körçay, batısında Eleşkirt ovası yer alır. Doğudan ve kuzeyden gelen akarsularla Eleşkirt'ten gelen Güzeldere (Şeryan), şehrin güneyinde Murat'la birleşir. Merkez îlçe'nin doğusunda Taşlıçay, güneyinde Hamur, batısında Eleşkirt ilçeleri, kuzeyinde Kars vardır. Yüzölçümü 1481 km2.'dir. Kuzey ve güneyinde yüksek dağlar, doğu ve batısında düzlükler uzanır.

  B - ULAŞIM

     Ağrı'nın ulaşım yönünden en büyük özelliği ve avantajı, Türkiye'yi İran'a bağlayan Trabzon / Erzurum - Iran transit yolu üzerinde bulunmasıdır. Vilâyet topraklarının tam ortasında kurulan şehir, Türkiye - Iran (E-23) Karayolunun üzerindedir. Ağrı son yıllarda Türkiye ve Avrupa ülkeleri ile Iran arasındaki karayolu ulaştırmasının canlanmasında önem kazanmıştır. Trabzon, Sivas - Erzurum ve Diyarbakır istikametinden yapılan yük ulaştırması Ağrı topraklarını aşarak Gürbulak üzerinden İran'a geçer, İran'dan Türkiye'ye ve.birçok Avrupa ülkesine yapılan nakliyat da yine Ağrı üzerinden ol¬maktadır. Yani Ağrı, Anadolu'dan İran'a giden ve İran'dan Anadolu'ya gelen bütün taşıtların uğrak yeridir. Ağrı ili'ne uçak seferi vardır.

     C - EĞİTİM

     Eğitim: Şehrin vilâyet merkezi oluşun¬dan sonra eğitim ve öğretim kurumlan yaygınlaşmıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında şehir merkezin¬de 1 ilkokul, 1 de ortaokul varken, 1950 tarihinden itibaren okul sayısı ve çeşidi çoğalmıştır. Bugün tüm köylerde ilkokul; Cumaçay (1982), Tezeren (1984), Murat (1986), Yazılı (1987) Ortakent (1987) ve Aşkale (1989) köylerinde de bağımsız ilköğretim vardır, ilk merkezinde Fakülte, lise, ilköğretim okulları bulunmaktadır. Fakülte kampüsünde öğrencilerin kaldığı Kredi ve Yurtlar Kurumuna bağlı kız ve erkek öğrenci yurtlan ile şehir içinde Fakülte ve orta öğretim öğrencilerinin kalabileceği iki özel yurt mevcuttur. Anaokulu ve ana sınıfı (okul öncesi eğitim) sayısı 5'tir.

 D - KÜLTÜR

     Ağrı'da galeri, müze ve kültür merkezi yoktur, il Halk ve Çocuk Kütüphaneleri vardır. Çeşitli iki günlük gazeteler yayınlanmaktadır. Sinema sayısı birdir. Halk Eğitimi Merkezi, kültür etkinliklerinin gerçekleştiği yerdir. Ağrı radyo verici istasyonu, Trt radyo ve Tv yayın yapmaktadır, ayrıca özel radyolar Fm bandından yayın yapmaktadırlar. Millî Eğitim Yayınevinden başka birçok kırtasiye ve kitapçı dükkânı vardır.

   E - SAĞLIK

     Ağrı'da genel olarak halkın geçim kaynağını tarım ve hayvancılık oluşturur. Ekonomi, tarımdan çok hayvancılığa ve hayvan ürünlerine dayanır. Düzlük alanlar ile ekilebilen yerler, İl'in diğer bazı yerlerine göre daha verimlidir. Köylerde tarla ziraatına dayalı tarım ve hayvancılık egemendir. Şehir merkezinde ticarî iş , yerleri ve kısmen sanayi halkın en çok çalıştığı ve 'geçim kaynağını oluşturan yerlerdir. Geniş yayla ve mera'larda beslenen çok sayıda hayvan ve bu hayvanlardan elde edilen ürünler, il ticaret hayatında önemli rol oynar. Et Kombinası ile Peynir ve Tereyağı Fabrikası, hayvan ve hayvan ürünlerini değerlendirmek amacıyla kurulmuştur. Haftanın her günü dolup taşan Mal Meydanı'nda canlı hayvan ticareti yapılır. Yurdumuzun en büyük hayvan pazarı burasıdır. Çevre illere, Güney Doğu, Batı Anadolu ve Iran, Arap ülkeleri ile Rusya'ya buradan canlı hayvan gönderilir. Şehir merkezine yakın köylerde arıcılık da yapılır. Endüstri fazla gelişmemiştir. Köylülere tarım ve hayvancılık, şehre tüketim - ticaret açısından yararlı olan Şeker Fabrikası (1984), sanayi kuruluşlarının en büyüğüdür. Tuğla, kireç, un ve ekmek fabrikalarından ayrı; kilim, halı, keçe, giyim eşyası yapan el tezgâhları vardır.

 F - EKONOMİK YAPI

     İlçedeki en önemli ekonomik faaliyet tarımdır. Nüfusun %90' ı tarımla uğraşmaktadır. Tarımsal üretimde en önemli uğraşın hayvancılıktır. Geniş yayla ve meraların varlığı iklimin sert olup, toprakların önemli bir bölümünün tarımsal bitkilerle elverişli olmaması ilçe hayvancılığını tarımsal üretimden daha önemli kılmıştır. İlçede en çok yetiştirilen hayvan koyundur. Modern olmamakla birlikte besicilik gelişmektedir. İlçede canlı hayvan varlığı olarak ürünleri dışındaki ticari etkinlikler gelişmemiştir. Faal nüfusun ancak % 25' i ticaretle uğraşmaktadır. İlçede başlıca ticarethaneler gıda maddeleri satan ufak birkaç küçük esnaftır. İlçede T.C. Ziraat Bankası şubesi 1963 yılında açılmış olup, bankanın faaliyetleri genellikle tarım ve hayvan destek kredilerine dayanır. 1998 yılında ilçede açılan Tarım ve Kredi Kooperatifi Müdürlüğünün 981 üyesi olup, çiftçilerimize zirai alet, makine ve yem gibi konularda çok büyük yardımları dokunmaktadır.

 G- NÜFUS ve YERLEŞİM

     Ağrı, İI merkezi olduktan sonra da nüfusu 1950'ye kadar 10.000'in altında kaldı. 1950'den itibaren yakın köylerden; Taşlıçay, Hamur, Diyadin, Tutak ve Eleşkirt ilçelerinden, kısmen Kağızman, Malazgirt gibi komşu illerin ilçelerinden şehre olan göç, nüfusun hızla artmasını sağlamıştır. 1990 Genel Nüfus Sayımı'na göre Merkez ilçe'nin nüfusu 58.038'dir. Ağrı, il merkezlerinin nüfus büyüklüğüne göre sıralamada 50. sırada yer almaktadır. Şehrin yıllık nüfus artışı hızı %11,91'dir. Nüfusun 1960'dan sonra hızla artmasında doğum oranının fazlalığı ve şehre göçlerin yanında askerî birliklerin de payı vardır. Zira Ağrı, Doğu sınır illeri arasında en büyük garnizona sahip şehirdir. ilçeye bağlı 107 köy ve 39 köy altı yerleşim merkezi vardır. Bunlardan Aşağı Küpkıran, Aşkale, Eliaçık, Tezeren, Yakınca ve Yukarı Küpkıran nüfusu binin üzerinde olan büyük köylerdir. Cumaçay ve Murat, bucak merkezleridir. Köylerde yaşayan nüfus toplam 45.759'dur. Nüfus yoğunluğu olarak km2.ye 70 kişi düşer. Ağrı, yakın bir zamana kadar (1950) ağaçsız, çorak bir düzlüğün ortasında birkaç kerpiç ev, birkaç baraka ve birkaç devlet binasından ibaretti. Hükümet konağı ve bir-iki devlet binası sac çatılı, ötekiler toprakla örtülü idi. Şehir sonradan gelişme göstererek çok geniş bir alana yayılmıştır. Ağrı'nın imâr plânı 1964 ve 1981'de yapılmıştır. Şehrin konut ve yapılan ana caddeler çevresinde, özellikle kuzey ve güney yönünde dairesel bir gelişme göstererek yerleşmiştir. Merkez Ilçe'de Abide, Alpaslan, Bahçelievler, Cumhuriyet, Fatih, Fevzi Çakmak, Fırat, Gazi, Hürriyet, Kâzım Karabekir, Kurtuluş, Leylek Pınar, Murat, Sıtkiye, Yavuz ve Yüzüncü Yıl olmak üzere toplam 16 muhtarlık (mahalle) vardır. Ağrı Belediyesi 1927'de kurulmuştur.